Tropikalne obszary Afryki Zachodniej i Środkowej są miejscem naturalnego występowania wielu interesujących gatunków roślin. Historia wykorzystania Griffonii jest znacznie dłuższa niż jej obecność we współczesnych suplementach diety, różne części rośliny od dawna znajdowały zastosowanie wśród rdzennych mieszkańców Afryki Zachodniej. Współcześnie to, co wydaje się najcenniejsze i najbardziej interesujące, to nasiona tej rośliny. Ich charakterystyczny i złożony skład chemiczny sprawił, że stały się przedmiotem badań naukowych, a także surowcem pozyskiwanym na potrzeby międzynarodowego rynku, w tym do produkcji suplementów diety.
Co zatem kryje Griffonia simplicifolia i dlaczego warto dowiedzieć się o niej więcej? Przyjrzyjmy się bliżej tej interesującej afrykańskiej roślinie.
Jak wygląda Griffonia simplicifolia i gdzie rośnie?
Griffonia simplicifolia (Vahl ex DC.) Baill. to roślina należąca do rodziny bobowatych (Fabaceae), charakterystyczna przede wszystkim dla wilgotnego biomu tropikalnego. Naturalnie występuje w tropikalnych regionach Afryki Zachodniej i zachodnio-środkowej, m.in. w Ghanie, Liberii, Nigerii, Togo, Beninie, Gabonie, Kongu oraz na Wybrzeżu Kości Słoniowej.
Jest wieloletnim, zdrewniałym krzewem o pnącym pokroju, który może przyjmować również formę większej liany. Ma jajowate, gładkie liście oraz zielonkawe kwiaty zebrane w kwiatostany. Szczególnie charakterystyczne są jej owoce – ciemne, rozdęte strąki, wewnątrz których znajduje się zwykle od jednego do czterech nasion. To właśnie nasiona stały się najbardziej rozpoznawalną częścią Griffonia simplicifolia.
Dlaczego Griffonię nazywa się czarną fasolą afrykańską?
Griffonia simplicifolia bywa określana jako „czarna fasola afrykańska” — nazwa nawiązuje do wyglądu jej ciemnych nasion ukrytych w strąkach, typowych dla roślin bobowatych. W Afryce Zachodniej roślina funkcjonuje również pod wieloma lokalnymi nazwami, różniącymi się w zależności od kraju, regionu i języka — m.in. borokotoa, boogra, kadia czy atooto.
Do czego wykorzystywano Griffonię tradycyjnie w Afryce Zachodniej?
Historia wykorzystania Griffonii obejmuje różne części rośliny: liście, łodygi, korzenie oraz korę, które znajdowały zastosowanie zarówno w tradycyjnych praktykach, jak i w codziennym życiu lokalnych społeczności:
- Z łodyg wykonywano laski i kosze.
- Roślinę wykorzystywano jako źródło barwnika.
- Łodygi i korzenie służyły jako naturalne pałeczki do oczyszczania zębów.
- Źródła etnobotaniczne opisują również wykorzystanie Griffonii jako tradycyjnego afrodyzjaku — w Nigerii mężczyźni żuli w tym celu łodygi rośliny, a na Wybrzeżu Kości Słoniowej stosowano odwar przygotowany z liści.
Co zawiera Griffonia simplicifolia? Skład chemiczny liści i nasion
Czarna fasola afrykańska charakteryzuje się złożonym składem chemicznym, który różni się w zależności od analizowanej części rośliny:
- Liście zawierają m.in. alkaloidy, flawonoidy, związki fenolowe, taniny, saponiny, kumaryny, glikozydy oraz triterpenoidy.
- Nasiona oprócz jednego z najlepiej poznanych składników, czyli 5-hydroksytryptofanu (5-HTP) – zawierają szereg innych związków zawierających azot, w tym pochodne indolu i β-karboliny. W nasionach występuje również frakcja lipidowa, obejmująca zarówno nasycone, jak i nienasycone kwasy tłuszczowe (przede wszystkim kwas linolowy i oleinowy, a także kwas stearynowy i palmitynowy).
Jeszcze szerszy obraz złożonego składu nasion przyniosły badania opublikowane w 2023 roku, w których w analizowanych ekstraktach z nasion Griffonia simplicifolia zidentyfikowano łącznie 43 związki — 34 związki fenolowe oraz 9 związków zawierających azot. Wśród zidentyfikowanych składników znalazły się m.in. taksyfolina oraz pochodne znanych flawonoidów: kwercetyny, kemferolu i mirycetyny.
Czym jest 5-HTP z nasion Griffonii i dlaczego bada się go naukowo?
5-hydroksytryptofan (5-HTP) to najlepiej poznany składnik nasion Griffonii i bezpośredni prekursor serotoniny. Jego zawartość w nasionach może być stosunkowo wysoka, choć różni się w zależności od badanego materiału roślinnego i jego pochodzenia.
Obecność 5-HTP sprawiła, że nasiona Griffonii zaczęto wykorzystywać również w badaniach dotyczących szlaku serotoninergicznego i procesów fizjologicznych, w których uczestniczy serotonina. Badania prowadzono zarówno w modelach laboratoryjnych i zwierzęcych, jak i w niewielkich badaniach z udziałem ludzi.
Dotychczasowa literatura dotycząca samej Griffonii pozostaje jednak ograniczona, a poszczególne badania różnią się metodologią, rodzajem zastosowanego ekstraktu oraz poziomem dowodów. To ważne rozróżnienie: wiedza o tym, co znajduje się w nasionach, jest znacznie lepiej udokumentowana niż wiedza o tym, jak ekstrakty z nich działają.
Skąd pochodzą nasiona Griffonii dostępne na rynku?
Według dostępnych publikacji komercyjne pozyskiwanie nasion Griffonii na potrzeby eksportu ma już około 50-letnią historię. Popyt na ten afrykański surowiec zaczął rosnąć wraz ze wzrostem zainteresowania charakterystycznym składem chemicznym nasion.
Jednym z głównych eksporterów stała się Ghana. Dane przywoływane w literaturze wskazują, że już pod koniec lat 80. eksportowano z niej do Niemiec około 75–80 ton nasion Griffonii rocznie. W kolejnych dekadach skala handlu znacząco wzrosła, autorzy analizy opublikowanej w 2021 roku oszacowali, że w latach 2005–2013 z samej Ghany wyeksportowano co najmniej 5550 ton nasion. W międzynarodowym handlu uczestniczą również m.in. Wybrzeże Kości Słoniowej, Liberia, Nigeria i Togo.
Warto wspomnieć, że nasiona trafiające do międzynarodowego obrotu pozyskiwane są przede wszystkim z dziko rosnących populacji Griffonii, a nie z upraw prowadzonych na dużą skalę. Zebrane nasiona stają się następnie surowcem wykorzystywanym m.in. do otrzymywania ekstraktów przeznaczonych na rynek suplementów diety.
Rosnące zainteresowanie Griffonią ma jednak również swoją drugą stronę. Ponieważ nasiona pozyskiwane są przede wszystkim z dziko rosnących roślin, wraz ze wzrostem zapotrzebowania coraz ważniejsze staje się pytanie o sposób ich zbioru i ochronę naturalnych populacji Griffonii. Współczesne badania skupiają się więc nie tylko na tym, co kryją jej nasiona, ale również na tym, jak pozyskiwać je w sposób bardziej zrównoważony.
Czym różni się ekstrakt z nasion Griffonii od zmielonych nasion?
Nasiona Griffonii mogą być wykorzystywane jako surowiec do otrzymywania ekstraktów roślinnych, i warto wiedzieć, że używając określenia „ekstrakt”, nie mamy do czynienia po prostu ze „zmielonym nasionem”.
W procesie ekstrakcji określone składniki surowca przechodzą do otrzymywanego wyciągu, a jego końcowy profil chemiczny zależy m.in. od zastosowanej metody i warunków ekstrakcji. W pracy opublikowanej w 2023 roku porównano różne metody ekstrakcji nasion Griffonii i wykazano, że otrzymane ekstrakty różniły się profilem zidentyfikowanych związków. Pokazuje to, jak duże znaczenie w przypadku surowców roślinnych ma nie tylko wybór odpowiedniego gatunku i części rośliny, ale również sposób dalszego przetwarzania materiału roślinnego.
Dlatego poszukując produktu z Griffonią, warto zwracać uwagę nie tylko na nazwę rośliny, ale również na:
- część rośliny, z której otrzymano ekstrakt,
- metodę i warunki ekstrakcji,
- pochodzenie surowca i warunki jego wzrostu,
- informacje o standaryzacji podane przez producenta.
Dlaczego Griffonia simplicifolia budzi zainteresowanie?
Zrozumienie złożonego składu rośliny, jaką jest Griffonia simplicifolia, a w szczególności naturalnej obecności 5-HTP w jej nasionach, pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego roślina ta wzbudziła zainteresowanie współczesnej nauki i rynku suplementów diety.
5-HTP jest bezpośrednim prekursorem serotoniny, czyli neuroprzekaźnika uczestniczącego w wielu procesach fizjologicznych zachodzących w organizmie, m.in. związanych z funkcjonowaniem układu nerwowego oraz regulacją rytmu snu i czuwania. Z tego powodu nasiona tej rośliny pozostają przedmiotem analiz naukowych w kontekście układu nerwowego i naturalnej równowagi organizmu.
O czym pamiętać przed zastosowaniem preparatów z Griffonią?
Naturalne pochodzenie surowca roślinnego nie oznacza, że jego stosowanie będzie odpowiednie dla każdego. W przypadku preparatów z Griffonia simplicifolia szczególną uwagę zwraca się na obecność 5-HTP i jego udział w szlaku syntezy serotoniny.
W literaturze wskazuje się na możliwość interakcji 5-HTP z lekami wpływającymi na układ serotoninergiczny. Z tego względu osoby przyjmujące takie leki powinny przed zastosowaniem preparatów zawierających 5-HTP skonsultować się z lekarzem.
Warto przy tym pamiętać, że ekstrakty z Griffonii mogą różnić się składem i zawartością poszczególnych związków. Informacji dotyczących sposobu stosowania oraz odpowiednich ostrzeżeń należy więc szukać przede wszystkim u producenta konkretnego suplementu diety i stosować produkt zgodnie z zaleceniami.
Podsumowanie – co warto zapamiętać o Griffonia simplicifolia
Griffonia simplicifolia przeszła długą i ciekawą drogę: od rośliny od pokoleń wykorzystywanej przez lokalne społeczności Afryki Zachodniej po surowiec, którego nasiona są dziś przedmiotem badań naukowych i międzynarodowego handlu.
Zainteresowanie tą rośliną nie ogranicza się przy tym wyłącznie do obecności 5-HTP. Współczesne analizy pokazują znacznie bardziej złożony skład chemiczny nasion, obejmujący m.in. związki fenolowe, związki zawierające azot czy frakcję lipidową.
Współcześnie nasiona Griffonii wykorzystywane są również jako surowiec do otrzymywania ekstraktów stosowanych w suplementach diety. Warto zwrócić uwagę, że Griffonia simplicifolia nadal pozostaje przedmiotem badań, a dostępne dane różnią się pod względem rodzaju badanego ekstraktu, metodologii oraz jakości dowodów. Dlatego poznając tę interesującą afrykańską roślinę, warto oddzielać to, co wiemy o jej składzie, od tego, co zostało rzeczywiście potwierdzone w badaniach dotyczących jej działania.
FAQ – najczęstsze pytania o Griffonię simplicifolia
Co to jest Griffonia simplicifolia?
Griffonia simplicifolia to wieloletni, zdrewniały krzew o pnącym pokroju z rodziny bobowatych (Fabaceae), występujący naturalnie w tropikalnych regionach Afryki Zachodniej i zachodnio-środkowej, m.in. w Ghanie, Nigerii, Togo i na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Jej najbardziej rozpoznawalną częścią są nasiona ukryte w ciemnych, rozdętych strąkach.
Czy Griffonia simplicifolia i czarna fasola afrykańska to ta sama roślina?
Tak. „Czarna fasola afrykańska” to potoczna nazwa Griffonia simplicifolia, używana m.in. w Polsce. W Afryce Zachodniej roślina funkcjonuje pod wieloma lokalnymi nazwami, takimi jak borokotoa, boogra, kadia czy atooto – różniącymi się w zależności od kraju, regionu i języka.
Co zawierają nasiona Griffonii simplicifolia?
Nasiona Griffonii zawierają 5-hydroksytryptofan (5-HTP) – bezpośredni prekursor serotoniny – a także inne związki zawierające azot, w tym pochodne indolu i β-karboliny. Obecna jest w nich również frakcja lipidowa z kwasami linolowym, oleinowym, stearynowym i palmitynowym. W badaniu opublikowanym w 2023 roku w ekstraktach z nasion zidentyfikowano łącznie 43 związki.
Kto powinien zachować ostrożność przy preparatach z Griffonią?
Szczególną ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki wpływające na układ serotoninergiczny – literatura wskazuje na możliwość interakcji 5-HTP z takimi lekami. Przed zastosowaniem preparatu zawierającego 5-HTP warto skonsultować się z lekarzem i stosować produkt zgodnie z zaleceniami jego producenta.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. Zrównoważony sposób żywienia i zdrowy tryb życia są podstawą prawidłowego funkcjonowania organizmu.
Bibliografia
- Royal Botanic Gardens, Kew. Griffonia simplicifolia (Vahl ex DC.) Baill. Plants of the World Online.
- Cunningham A.B., Brinckmann J.A., Harter D.E.V. From forest to pharmacy: Should we be depressed about a sustainable Griffonia simplicifolia (Fabaceae) seed supply chain? Journal of Ethnopharmacology. 2021;278:114202. doi:10.1016/j.jep.2021.114202
- Vigliante I., Mannino G., Maffei M.E. Chemical Characterization and DNA Fingerprinting of Griffonia simplicifolia Baill. 2019;24(6):1032. doi:10.3390/molecules24061032
- Mannino G., Serio G., Gaglio R., Maffei M.E., Settanni L., Di Stefano V., Gentile C. Biological Activity and Metabolomics of Griffonia simplicifolia Seeds Extracted with Different Methodologies. 2023;12(9):1709. doi:10.3390/antiox12091709
- Lemaire P.A., Adosraku R.K. An HPLC method for the direct assay of the serotonin precursor, 5-hydroxytryptophan, in seeds of Griffonia simplicifolia. Phytochemical Analysis. 2002;13(6):333–337. doi:10.1002/pca.659
- Nyarko R.A., Larbie C., Anning A.K., Baidoo P.K. Phytochemical constituents, antioxidant activity and toxicity assessment of hydroethanolic leaf extract of Griffonia simplicifolia. International Journal of Phytopharmacology.
