Łopian większy – jakie właściwości mają korzeń, owoce i liście?

Łopian większy (Arctium lappa L.) to dwuletnia roślina z rodziny astrowatych, której korzeń, owoce i liście różnią się składem fitochemicznym. Korzeń zawiera przede wszystkim inulinę oraz związki fenolowe, owoce – lignany, głównie arktyinę i arktygeninę, a liście – flawonoidy. Wyników badań nad jedną częścią rośliny nie należy automatycznie odnosić do pozostałych.

Skąd pochodzi łopian większy i jak był wykorzystywany?

Łopian większy (Arctium lappa L.) jest dwuletnią rośliną zielną należącą do rodziny astrowatych (Asteraceae). Jego naturalne występowanie obejmuje Europę i Azję, w tym również Polskę. Charakterystyczny, mięsisty korzeń łopianu od wieków znajduje zastosowanie zarówno jako roślina jadalna, jak i surowiec zielarski.

Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech łopianu są kuliste koszyczki z haczykowato zakończonymi listkami okrywy. Dzięki nim owoce łatwo przyczepiają się do sierści zwierząt lub odzieży, co ułatwia ich rozsiewanie. To właśnie obserwacja tej charakterystycznej budowy stała się inspiracją do opracowania zapięcia typu rzep, znanego dziś na całym świecie jako Velcro.

Szczególne miejsce łopian zajmuje w krajach Azji Wschodniej. W Japonii, gdzie znany jest pod nazwą gobō, jego korzeń stanowi tradycyjny składnik wielu potraw i do dziś jest cenionym warzywem. Z kolei w tradycyjnej medycynie chińskiej Arctium lappa od dawna wykorzystywany jest jako surowiec roślinny o szerokim zastosowaniu.

Współcześnie łopian większy jest również przedmiotem badań fitochemicznych i farmakologicznych. Analizuje się przede wszystkim skład chemiczny korzenia, owoców i liści oraz obecność charakterystycznych dla tych surowców związków biologicznie czynnych. Badania te pozwalają lepiej zrozumieć różnice pomiędzy poszczególnymi częściami rośliny i stanowią punkt wyjścia do oceny ich właściwości biologicznych.

Jaki jest skład chemiczny łopianu większego?

Poszczególne części łopianu większego różnią się składem fitochemicznym, dlatego opisując ich właściwości należy zawsze uwzględniać, którego surowca dotyczą dostępne badania. Najlepiej poznanym i jednym z najczęściej wykorzystywanych surowców jest korzeń łopianu, jednak w literaturze opisano również skład owoców (potocznie nazywanych nasionami) oraz liści.

Co zawiera korzeń łopianu?

Korzeń łopianu jest najlepiej poznanym pod względem fitochemicznym surowcem tej rośliny. Zawiera liczne związki biologicznie czynne należące do różnych grup chemicznych:

• fruktany, przede wszystkim inulina – jej zawartość może stanowić znaczną część suchej masy korzenia i zależy m.in. od wieku rośliny, terminu zbioru oraz warunków wzrostu;
• związki fenolowe – w tym pochodne kwasu kawowego, takie jak kwas chlorogenowy;
• flawonoidy, fitosterole i związki poliacetylenowe;
• garbniki, śluzy oraz niewielkie ilości olejku eterycznego;
• lignany – w tym arktyina oraz jej aglikon, arktygenina.

Inulina jest naturalnym polisacharydem zapasowym roślin, zaliczanym do fruktanów oraz rozpuszczalnej frakcji błonnika pokarmowego.

Arktyina jest glikozydem lignanowym, który może ulegać hydrolizie do arktygeniny. Warto jednak zaznaczyć, że arktyina i arktygenina występują w większych ilościach w owocach łopianu i właśnie ten surowiec jest szczególnie kojarzony z obecnością lignanów.

Co zawierają owoce łopianu, potocznie nazywane nasionami?

Owoce łopianu, potocznie określane jako nasiona, charakteryzują się innym profilem fitochemicznym niż korzeń:

• lignany – przede wszystkim arktyina i arktygenina, najlepiej poznane składniki tego surowca;
• związki fenolowe, w tym kwasy fenolowe;
• saponiny i kumaryny;
• olej tłusty – w którego składzie występują nienasycone kwasy tłuszczowe, m.in. kwas linolowy i oleinowy.

Co zawierają liście łopianu?

Liście łopianu zawierają m.in. związki fenolowe i flawonoidy, a w analizach fitochemicznych opisywano również obecność garbników, składników pektynowych oraz fitosteroli. W porównaniu z korzeniem i owocami liście są znacznie słabiej poznanym surowcem, a liczba badań dotyczących ich składu i właściwości biologicznych jest mniejsza.

Różnice w składzie poszczególnych części łopianu mają istotne znaczenie podczas interpretacji wyników badań naukowych. Wyników uzyskanych dla korzenia, owoców czy liści nie należy automatycznie odnosić do pozostałych części rośliny.

Właściwości łopianu większego w świetle badań naukowych

Korzeń łopianu a układ pokarmowy – co pokazują badania?

Jednym z najlepiej poznanych składników korzenia łopianu jest inulina – naturalny fruktan zaliczany do rozpuszczalnej frakcji błonnika pokarmowego. Nie ulega ona trawieniu w jelicie cienkim, lecz dociera do jelita grubego, gdzie może być wykorzystywana przez wybrane mikroorganizmy jelitowe. Z tego względu inulina należy do najlepiej poznanych substancji o właściwościach prebiotycznych.

W badaniach klinicznych dotyczących inuliny i fruktanów typu inuliny obserwowano m.in. zmiany częstotliwości wypróżnień oraz składu mikrobioty jelitowej, w tym zwiększenie względnej liczebności bakterii z rodzaju Bifidobacterium. Obecność inuliny sprawia, że korzeń łopianu jest interesującym surowcem również z punktu widzenia badań nad funkcjonowaniem przewodu pokarmowego i mikrobiotą jelitową.

Należy jednak pamiętać, że przywołane badania dotyczą przede wszystkim inuliny lub fruktanów typu inuliny, a nie bezpośrednio korzenia łopianu, dlatego ich wyników nie można automatycznie odnosić do wszystkich produktów zawierających ten surowiec.

Co badania mówią o korzeniu łopianu i metabolizmie glukozy?

Wpływ łopianu większego na metabolizm glukozy jest jednym z kierunków współczesnych badań naukowych. W badaniach na modelach zwierzęcych wykazano, że wybrane ekstrakty z korzenia Arctium lappa mogą wpływać na obniżenie stężenia glukozy we krwi, a w niektórych doświadczeniach obserwowano również zmiany stężenia insuliny.

Potencjalne mechanizmy tego działania są nadal przedmiotem badań i analizowane są m.in. w kontekście obecności inuliny, lignanów oraz związków fenolowych. Dotychczasowe wyniki pochodzą jednak głównie z badań przedklinicznych i nie są w pełni jednoznaczne, dlatego nie można na ich podstawie potwierdzić analogicznego działania korzenia łopianu ani zawierających go suplementów diety u ludzi.

Łopian większy a kondycja skóry – co wykazały badania?

Łopian większy ma długą tradycję stosowania w pielęgnacji skóry, a współczesne badania koncentrują się m.in. na obecnych w nim lignanach — arktyinie i arktygeninie. W badaniach na ludzkich fibroblastach wykazano wpływ arktyiny na procesy związane z syntezą kolagenu. Z kolei miejscowe stosowanie preparatu zawierającego ekstrakt z owoców Arctium lappa wiązało się ze wzrostem syntezy prokolagenu i zawartości kwasu hialuronowego oraz zmniejszeniem objętości zmarszczek w porównaniu z obszarem kontrolnym.

Łopian jest również przedmiotem badań dotyczących skóry trądzikowej. W badaniach laboratoryjnych wybrane peptydy wyizolowane z korzenia wykazywały aktywność przeciwbakteryjną wobec szczepów bakterii związanych z trądzikiem. Są to jednak wyniki wstępne i wymagają potwierdzenia w dobrej jakości badaniach klinicznych.

Czy łopian większy ma znaczenie dla układu odpornościowego?

Polisacharydy obecne w korzeniu łopianu są badane pod kątem ich potencjalnych właściwości immunomodulujących. W badaniach laboratoryjnych wykazano, że polisacharydy wyizolowane z korzenia Arctium lappa mogą wpływać na aktywność komórek układu odpornościowego oraz wydzielanie cytokin uczestniczących w odpowiedzi immunologicznej i procesach zapalnych.

Dostępne wyniki pochodzą jednak przede wszystkim z badań laboratoryjnych, dlatego potrzebne są dalsze badania kliniczne, aby potwierdzić znaczenie tych obserwacji dla funkcjonowania układu odpornościowego człowieka.

Jaki potencjał antyoksydacyjny ma korzeń łopianu?

Jednym z najlepiej poznanych kierunków badań nad korzeniem łopianu jest jego aktywność antyoksydacyjna, wiązana m.in. z obecnością związków fenolowych oraz polisacharydów. W badaniach laboratoryjnych wykazano aktywność antyoksydacyjną wybranych ekstraktów i frakcji polisacharydowych otrzymywanych z korzenia Arctium lappa.

Interesujących wyników dostarczyło również niewielkie badanie z udziałem 36 osób z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego, w którym spożywanie naparu z korzenia łopianu przez 6 tygodni wiązało się ze wzrostem całkowitej zdolności antyoksydacyjnej oraz aktywności dysmutazy ponadtlenkowej (SOD), a także ze zmniejszeniem stężenia malondialdehydu, jednego z markerów stresu oksydacyjnego. Wyniki badań wskazują na potencjał antyoksydacyjny korzenia łopianu, jednak ich znaczenie kliniczne wymaga dalszych badań, zwłaszcza w innych grupach populacyjnych.

Dlaczego rodzaj surowca i sposób ekstrakcji mają znaczenie?

W przypadku surowców roślinnych znaczenie ma nie tylko gatunek rośliny, ale również wykorzystana część, jej pochodzenie, warunki uprawy i zbioru oraz sposób dalszego przetwarzania. Korzeń, owoce i liście łopianu różnią się składem fitochemicznym oraz zawartością poszczególnych grup związków biologicznie czynnych.

Istotny jest również sposób przygotowania ekstraktu. Rodzaj zastosowanego rozpuszczalnika oraz warunki prowadzenia ekstrakcji wpływają na skład i profil fitochemiczny otrzymanego preparatu. Ekstrakt wodny może więc różnić się składem od ekstraktu otrzymanego z wykorzystaniem mieszaniny wody i alkoholu.

Oceniając preparaty roślinne, warto zwracać uwagę na:

• część rośliny, z której otrzymano surowiec (korzeń, owoce czy liście);
• rodzaj i parametry ekstraktu – w tym zastosowany rozpuszczalnik;
• jakość i pochodzenie surowca – warunki uprawy, terminy zbioru i sposób przetwarzania.

Ma to szczególne znaczenie podczas interpretacji wyników badań naukowych, wyników uzyskanych dla określonego surowca i rodzaju ekstraktu nie należy automatycznie odnosić do preparatów otrzymywanych z innych części rośliny lub przy użyciu innych metod ekstrakcji.

Najczęściej zadawane pytania o łopian większy

Czym jest łopian większy?

Łopian większy (Arctium lappa L.) to dwuletnia roślina zielna z rodziny astrowatych (Asteraceae), występująca naturalnie w Europie i Azji, w tym w Polsce. Jej mięsisty korzeń od wieków wykorzystywany jest jako roślina jadalna oraz surowiec zielarski. W Japonii korzeń łopianu, znany jako gobō, do dziś jest cenionym warzywem.

Czym różni się korzeń łopianu od nasion łopianu?

Korzeń i owoce łopianu (potocznie nazywane nasionami) mają odmienny skład fitochemiczny. Korzeń zawiera przede wszystkim inulinę, związki fenolowe, flawonoidy i fitosterole. Owoce są natomiast surowcem szczególnie bogatym w lignany – arktyinę i arktygeninę – oraz zawierają olej tłusty z nienasyconymi kwasami tłuszczowymi. Wyników badań nad jednym surowcem nie należy odnosić do drugiego.

Co to jest inulina zawarta w korzeniu łopianu?

Inulina to naturalny polisacharyd zapasowy roślin, należący do fruktanów oraz rozpuszczalnej frakcji błonnika pokarmowego. Nie ulega trawieniu w jelicie cienkim i dociera do jelita grubego, gdzie może być wykorzystywana przez wybrane mikroorganizmy jelitowe. Z tego względu należy do najlepiej poznanych substancji o właściwościach prebiotycznych.

Czy badania nad łopianem większym dotyczą ludzi?

Znaczna część dostępnych badań nad Arctium lappa to badania laboratoryjne oraz badania na modelach zwierzęcych. Badania z udziałem ludzi są nieliczne i prowadzone na małych grupach. Z tego powodu wyniki należy interpretować ostrożnie – nie pozwalają one na potwierdzenie analogicznego działania u ludzi bez dalszych badań klinicznych.

Czy sposób przygotowania ekstraktu z łopianu ma znaczenie?

Tak. Rodzaj zastosowanego rozpuszczalnika oraz warunki prowadzenia ekstrakcji wpływają na skład i profil fitochemiczny otrzymanego preparatu. Ekstrakt wodny może różnić się składem od ekstraktu otrzymanego z mieszaniny wody i alkoholu, dlatego wyników badań nad jednym rodzajem ekstraktu nie należy przenosić na inne preparaty.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej ani farmaceutycznej. W przypadku problemów zdrowotnych skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety.

Źródła

1. Shyam M., Sabina E.P. (2024). Harnessing the power of Arctium lappa root: a review of its pharmacological properties and therapeutic applications. Natural Products and Bioprospecting, 14:49. DOI: 10.1007/s13659-024-00466-8
2. Moro T.M.A., Clerici M.T.P.S. (2021). Burdock (Arctium lappa L.) roots as a source of inulin-type fructans and other bioactive compounds: Current knowledge and future perspectives for food and non-food applications. Food Research International, 141:109889. DOI: 10.1016/j.foodres.2020.109889
3. Skowrońska W. et al. (2021). Arctium lappa and Arctium tomentosum, Sources of Arctii radix: Comparison of Anti-Lipoxygenase and Antioxidant Activity as well as the Chemical Composition of Extracts from Aerial Parts and from Roots. Plants, 10(1):78. DOI: 10.3390/plants10010078
4. Watson A.W. et al. (2019). Changes in stool frequency following chicory inulin consumption. Food Hydrocolloids, 96:688–698. DOI: 10.1016/j.foodhyd.2019.06.006
5. Birkeland E. et al. (2020). Prebiotic effect of inulin-type fructans on faecal microbiota and short-chain fatty acids in type 2 diabetes. European Journal of Nutrition, 59:3325–3338. DOI: 10.1007/s00394-020-02282-5
6. Ahangarpour A. et al. (2017). Antidiabetic, hypolipidemic and hepatoprotective effects of Arctium lappa root’s hydro-alcoholic extract on nicotinamide-streptozotocin induced type 2 model of diabetes in male mice. Avicenna Journal of Phytomedicine. PMID: 28348972
7. Knott A. et al. (2008). Natural Arctium lappa fruit extract improves the clinical signs of aging skin. Journal of Cosmetic Dermatology, 7:281–289. DOI: 10.1111/j.1473-2165.2008.00407.x
8. Kim K. et al. (2017). Arctiin regulates collagen type 1α chain 1 mRNA expression in human dermal fibroblasts. Molecular Medicine Reports, 16:9120–9124. DOI: 10.3892/mmr.2017.7679
9. Miazga-Karska M., Michalak K., Ginalska G. (2020). Anti-Acne Action of Peptides Isolated from Burdock Root — Preliminary Studies and Pilot Testing. Molecules, 25(9):2027. DOI: 10.3390/molecules25092027
10. Zeng F. et al. (2024). Immune regulation and inflammation inhibition of Arctium lappa L. polysaccharides by TLR4/NF-κB signaling pathway in cells. International Journal of Biological Macromolecules, 254:127700. DOI: 10.1016/j.ijbiomac.2023.127700
11. Maghsoumi-Norouzabad L. et al. (2016). Effects of Arctium lappa L. root tea on inflammatory status and oxidative stress in patients with knee osteoarthritis. International Journal of Rheumatic Diseases, 19(3):255–261. DOI: 10.1111/1756-185X.12477